بیماری خودایمنی کبد ، یک اختلال التهابی مزمن کبدی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول های کبدی حمله می کند. این حمله باعث التهاب پیش رونده، تخریب بافت کبد و در صورت عدم درمان، منجر به فیبروز، سیروز و حتی نارسایی کبد می شود. این بیماری ممکن است در هر سنی بروز کند، اما شیوع آن در زنان بیشتر از مردان است و اغلب با سایر بیماری های خود ایمنی همراه است.
پاتوفیزیولوژی بیماری خودایمنی کبد
در حا لت طبیعی، سیستم ایمنی وظیفه دفاع در برابر عوامل خارجی مانند ویروس ها و باکتری ها را بر عهده دارد. اما در بیماری خودایمنی کبد:
- لنفوسیت های T که گروهی از سلول های دفاعی بدن هستند علیه آنتی ژن های سلول های کبدی فعال می شوند.
- آنتی بادی های اختصاصی علیه ساختارهای هسته و سیتوپلاسم سلول های کبدی تولید می شود.
- التهاب مزمن در فضای پورت و اطراف لوبول های کبدی ایجاد می شود.
از نظر ژنتیکی، برخی آلل های HLA مانند HLA-DR3 و HLA-DR4 در افزایش استعداد ابتلا نقش دارند.
انواع بیماری خودایمنی کبد
بیماری های خود ایمنی کبد به دو نوع هپاتیت خود ایمنی نوع ۱ و هپاتیت خود ایمنی نوع ۲ تقسیم می شوند:
هپاتیت خودایمنی نوع ۱
هپاتیت خود ایمنی نوع ۱ شایع ترین نوع بیماری است که بیشتر در نوجوانان و بزرگسالان دیده می شود و وجود آنتی بادی ANA و ASMA در آن مشاهده می شود و پاسخ درمانی مناسب به کورتیکواستروئیدها می دهد.
هپاتیت خودایمنی نوع ۲
این نوع هپاتیت شیوع کمتری نسبت به نوع ۱ دارد و بیشتر در کودکان دیده می شود و آنتی بادی Anti-LKM1 در آن فعال است و معمولاً سیر تهاجمی تری در این نوع هپاتیت مشاهده می شود .
علائم بیماری خودایمنی کبد
علائم ممکن است بسیار خفیف یا شدید باشند و گاهی بیمار بدون علامت است و تنها در آزمایش خون تشخیص داده می شود. شایع ترین علائم آن عبارتند از : خستگی مزمن ، زردی پوست و چشم (یرقان) ، درد در قسمت راست و بالای شکم ، تهوع ، کاهش اشتها ، خارش پوست.
اگر بیماری در مراحل اولیه درمان نشود ، وارد فاز پیشرفته بیماری شده و علائمی مانند : آسیت (تجمع مایع در شکم) ، خونریزی گوارشی و آنسفالوپاتی کبدی دارد که روند درمان بسیار سخت می شود.
آزمایش های تشخیصی در آزمایشگاه
تشخیص این بیماری ترکیبی از یافته های بالینی، آزمایشگاهی و پاتولوژیک است.
آزمایش های بیوشیمیایی
بررسی آزمایش های بیوشیمیایی خون نقش مهمی در تشخیص، افتراق و پایش روند بیماری دارد مهم ترین شاخص هایی که در این بیماران دچار تغییر می شوند عبارتند از :
افزایش ALT و AST
آنزیم های اختصاصی برای آسیب سلول های کبدی هستند ودر التهاب فعال کبدی، مقدار آنها افزایش می یابد. این التهاب نشانه شدت التهاب فعال کبدی است نه الزاما میزان فیبروز یا سیروز.
افزایش بیلی روبین
در التهاب شدید کبدی عملکرد سلول های کبدی مختل شده و توانایی دفع بیلی روبین کاهش یافته و علائمی نظیر زرد شدن پوست و چشم ( یرقان ) ، تیره شدن ادرار و روشن شدن مدفوع مشاهده می شود. افزایش بیلی روبین نشانه شدت بیشتر آسیب کبدی است .
افزایش IgG سرم
یکی از معیارهای اصلی تشخیص هپاتیت خود ایمنی است که گاهی تا ۱٫۵ برابر حد طبیعی افزایش می یابد . افزایش IgG کمک می کند هپاتیت خود ایمنی از سایر علل هپاتیت مزمن مانند هپاتیت ویروسی افتراق داده شود.
بررسی آنتی بادی های اختصاصی
در بیماری های خود ایمنی ، شناسایی اتو آنتی بادی ها نقش بسیار مهمی در تشخیص و افتراق بیماری ها دارد. چند مورد از مهم ترین این آنتی بادی ها که در بیماری های خود ایمنی کبدی و سیستمیک بررسی می شوند عبارتند از :
ANA (آنتی بادی ضد هسته)
آزمایشی است که وجود آنتی بادی هایی علیه اجزای هسته سلول را در خون بررسی می کند و معمولا در هپاتیت خود ایمنی نوع ۱ دیده می شود.
ASM (آنتی بادی ضد عضله صاف)
آزمایشی است که آنتی بادی هایی را شناسایی می کند که علیه پروتئین های موجود در عضلات صاف به ویژه اکتین تولید می شوند. مهم ترین کاربرد آن در شناسایی هپاتیت خود ایمنی نوع ۱ می باشد.
Anti-LKM ( آنتی بادی میکروزومی کبد و کلیه )
آزمایشی است که آنتی بادی علیه آنتی ژن های میکروزومی سلول های کبد و کلیه را شناسایی می کند. مهم ترین کاربرد آن در تشخیص هپاتیت خود ایمنی نوع ۲ است و بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده می شود و روند بیماری شدیدتر است.
Anti-SLA( آنتی ژن محلول کبدی )
آزمایشی است که آنتی بادی علیه یک پروتئین سیتوزولی کبد را شناسایی می کند. در واقع اختصاصی ترین آنتی بادی برای هپاتیت خود ایمنی است.
بیوپسی کبد
بیوپسی کبد استاندارد طلایی تشخیص است و نشان دهنده:
التهاب (Interface hepatitis )
در این حالت سلول های کبدی متورم آسیب دیده شده و آنزیم های کبدی وارد خون می شوند که به هپاتیت منجر می شود.
نفوذ لنفوسیتی
به حالتی گفته می شود که تعداد زیادی از سلول های ایمنی به ویژه لنفوسیت ها از جریان خون خارج شده و وارد بافت کبد می شوند و معمولا نشانه التهاب مزمن یا واکنش ایمنی فعال است.در هپاتیت خود ایمنی نفوذ لنفوسیتی شدید همراه با تخریب سلول های کبدی دیده می شود.
فیبروز در مراحل پیشرفته
وقتی التهاب برای مدت طولانی ادامه پیدا کند ، بدن برای ترمیم آسیب شروع به ساخت بافت فیبروتیک می کند. فیبروز یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده پیش آگهی بیمار است. و در مراحل پیشرفته و سیروز برگشت ناپذیر است.
افتراق با سایر بیماری های کبدی
بیماری خودایمنی کبد باید از سایر علل التهاب کبد افتراق داده شود، از جمله:
هپاتیت ویروسی ، کبد چرب غیرالکلی ، بیماری ویلسون ، هپاتیت دارویی
همچنین باید از بیماری های خودایمنی مجاری صفراوی مانند Primary Biliary Cholangitis و Primary Sclerosing Cholangitis تفکیک شود.
ارتباط با سایر بیماری های خودایمنی
بیماران مبتلا ممکن است همزمان دچار بیماری های مانند: تیروئیدیت خودایمنی ، دیابت نوع ۱ ، بیماری سلیاک ، لوپوس می شوند. وجود چند بیماری خودایمنی در یک فرد به دلیل زمینه ژنتیکی مشترک و اختلال در تنظیم سیستم ایمنی است.
درمان بیماری خودایمنی کبد
هدف درمان، مهار پاسخ ایمنی و جلوگیری از پیشرفت فیبروز کبدی است.
درمان دارویی خط اول : پرد نیزولون ، آزا تیوپرین
در برخی بیماران مقاوم: مایکوفنولات موفتیل ، تاکرولیموس و در صورت نارسایی پیشرفته، پیوند کبد تنها گزینه درمانی خواهد بود.
عوارض عدم درمان
در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، بیماری می تواند منجر به : سیروز کبدی ، نارسایی حاد کبد ، افزایش خطر کارسینوم هپاتوسلولار ( سرطان کبد ) شود.
پیش آگهی بیماری
اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود و درمان مناسب آغاز گردد :
- احتمال کنترل کامل التهاب بالا است.
- بسیاری از بیماران زندگی طبیعی خواهند داشت.
- درمان معمولاً طولانی مدت یا مادام العمر است.
- اما قطع خودسرانه داروها می تواند باعث عود شدید بیماری شود.
اهمیت تشخیص زودهنگام در آزمایشگاه
در آزمایشگاه های تخصصی ژنتیک و پاتولوژی، انجام دقیق تست های ایمونولوژیک و تفسیر صحیح نتایج نقش حیاتی در تشخیص دارد. پایش دوره ای آنزیم های کبدی و سطح IgG برای ارزیابی پاسخ به درمان ضروری است.
جمع بندی
بیماری خودایمنی کبد یک اختلال التهابی مزمن و بالقوه جدی است که در اثر حمله سیستم ایمنی به سلول های کبدی ایجاد می شود. تشخیص زودهنگام، انجام آزمایش های تخصصی، و شروع درمان مناسب می تواند از پیشرفت بیماری به سمت سیروز و نارسایی کبد جلوگیری کند.
بدون دیدگاه